De prediking van Johannes de Doper, schilderij door Pieter Breughel de Oude (1566). Breughel heeft hier waarschijnlijk een hagenpreek afgebeeld.

De precieze datum van de eerste hagenpreek is niet helemaal duidelijk. De meeste historici zijn het erover eens dat deze plaatsvond op 30 juni 1566 op het Zeeuwse eiland Walcheren. In deze tijd werd de ene hagenpreek na de andere gehouden, door het hele land. Maar die openluchtdiensten waren niet zonder gevaar.

Brandstapel
De Spaanse, katholieke heersers probeerden het nog jonge protestantisme hard de kop in te drukken. Protestanten werden vervolgd en mochten niet bij elkaar komen in kerkgebouwen.
De geloofsvervolging hield aanvankelijk vooral in dat protestantse predikers niet mochten voorgaan in bestaande katholieke kerkgebouwen. Dat was niet zo’n probleem voor de meeste protestantse dominees. Zij wilden toch al liever niet preken in een kerk waar zij omgeven werden door katholieke weelde. 
Een groter probleem ontstond toen de geloofsvervolging in delen van het land grimmiger werd, en er actief jacht werd gemaakt op protestanten. Werd je opgepakt, dan was de kans groot dat je op de brandstapel belandde. 
Als oplossing preekten protestantse dominees noodgedwongen in de open lucht. Vanaf open velden buiten de steden en dorpen kon men slechtgezinde bezoekers van verre aan zien komen. Er was genoeg ruimte om hard weg te rennen wanneer er gevaar dreigde.
Ook de inhoud van de preek was wat anders dan normaal. Dominees spraken vol vuur over hun strijd voor het protestantisme. Toehoorders kwamen bij elkaar om eensgezinden te ontmoeten en hun grieven te delen over de wrede vervolging, de armoede en de harde hand van de buitenlandse heersers. 

Hagenpreken ontstonden in de zestiende eeuw (rond 1566) doordat de overheid de protestantse eredienst in de Nederlanden streng verbood. Omdat gelovigen niet in kerken terecht konden, organiseerden zij in het geheim godsdienstige bijeenkomsten in de open lucht – zoals in bossen, velden of duinen – buiten het bereik van de autoriteiten

Opkomst protestantisme in de Nederlanden
Een van de oorzaken van de onrust in de Nederlanden was de Reformatie, die de opkomst van het protestantisme als gevolg had. Het startschot voor deze beweging werd in 1517 gegeven door de theoloog Maarten Luther, die pleitte voor grote hervormingen binnen het christelijke geloof. Vanaf 1534 werd de theoloog Johannes Calvijn een steeds belangrijker figuur binnen de protestantse beweging in de Lage Landen, met radicalere ideeën dan de grondlegger Luther. Hij betoogde onder andere dat een volk zijn leider mocht afzetten als die zich niet aan de Bijbel hield. Deze argumenten kregen veel aanhang in de Nederlanden, waar veel inwoners ontevreden waren over hun Habsburgse overheersers.


Beeldenstorm
In 1566 sloeg de vlam in de pan na een hagenpreek in het Vlaamse dorp Steenvoorde (tegenwoordig in Frankrijk). Toehoorders trokken plunderend de omgeving in om katholieke kerken en kloosters te plunderen en vernielen: de Beeldenstorm was begonnen. Beelden van heiligen werden aan stukken gesmeten, katholieke rijkdommen werden kapotgemaakt of geroofd.
Deze trend verspreidde zich door het hele land. Vaak gingen deelnemers op pad nadat zij waren aangespoord door een hagenpreek. De onvrede onder protestanten had al lange tijd gebroeid, nu was de maat vol. De Beeldenstorm vormde een aanloop naar de Tachtigjarige Oorlog.
Open hemel
Al eeuwen mogen protestanten inmiddels in rust en vrede bij elkaar komen in hun eigen kerkgebouwen. De traditie van sommige kerken om onder de open hemel bij elkaar te komen, heeft dan ook een heel andere reden: samen Pinksteren vieren, of een feestelijke dienst tijdens het zomerseizoen houden. 
De coronacrisis bleek in 2020 een extra reden om openluchtdiensten te houden. In de zomer vonden er door het hele land opvallend veel kerkdiensten in de open lucht plaats. Op deze manier konden gemeenten samenkomen zonder de coronamaatregelen te negeren. De eeuwenoude hagenpreek was weer terug van weggeweest.


--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Vijfde hagenpreek in Wilsum op Tweede Pinksterdag

maandag 25 mei 2026 9:30

WILSUM - Voor de vijfde keer op rij houden de twee kerken van Wilsum op Tweede Pinksterdag een hagenpreek. De viering begint op maandag 25 mei om 9.30 uur in de tuin achter de Hervormde pastorie aan de Dorpsweg 15.

De hagenpreek is inmiddels een vaste traditie in het dorp. De Gereformeerde Kerk en de Hervormde Gemeente organiseren de viering samen, maar richten zich uitdrukkelijk op het hele dorp. Iedereen is welkom, ook mensen van buiten Wilsum.

Pinksterontbijt

Wie vroeg komt,  kan al aanschuiven voor een verzorgd Pinksterontbijt. Dat begint om 8.30 uur. Vooraf opgeven is niet nodig.

Blazers begeleiden de zang

Net als vorig jaar leiden Gereformeerd voorganger Bart van ‘t Ende en Hervormd dominee Bernhard van der Knijff de dienst. De zang wordt begeleid door blazers van christelijke muziekvereniging Euphonia. Het thema van dit jaar is: “Waar de duif landt, ontwaakt de vrede!”

Toegang via de Veerweg

De viering vindt plaats in de tuin achter de Hervormde pastorie aan de Dorpsweg 15. De toegang loopt via de Veerweg. Bij slecht weer wijken de organisatoren uit naar de Hervormde kerk op Dorpsweg 13.